Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Krakowie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2022 r.

Sąd Okręgowy w Krakowie I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący : sędzia del. Michał Siemieniec

Protokolant: Jan Migduła

po rozpoznaniu w dniu 27 października 2022 r. w Krakowie

na rozprawie

sprawy z powództwa A. M. (1), A. M. (2)

przeciwko Bankowi (...) S.A. z siedzibą w W.

o zapłatę i ustalenie

I.  zasądza od pozwanego Banku (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz i do niepodzielnej ręki powodów A. M. (1), A. M. (2) kwotę 94.575,11 zł (dziewięćdziesiąt cztery tysiące pięćset siedemdziesiąt pięć złotych 11/100) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 22 marca 2022 r. do dnia zapłaty;

II.  ustala, że nie istnieje stosunek prawny z umowy o kredyt hipoteczny numer KH/ (...), zawartej w dniu 18.07.2008 r., pomiędzy Bankiem (...) S.A. w W. a A. M. (1) i A. M. (2);

III.  w pozostałej części oddala powództwo;

IV.  zasądza od pozwanego Banku (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz i do niepodzielnej ręki powodów A. M. (1), A. M. (2) kwotę 11.834 zł (jedenaście tysięcy osiemset trzydzieści cztery złote 00/100) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, tytułem kosztów procesu.

Sygn. akt I C 1735/21

UZASADNIENIE WYROKU

z dnia 27 października 2022 r .

Powodowie A. M. (1) i A. M. (2) pozwem z dnia 14 czerwca 2021 r., skierowanym przeciwko Bankowi (...) S.A. z siedzibą w W., wnieśli o:

1.  zasądzenie od pozwanego łącznie na rzecz strony powodowej kwoty 94.575,11 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu nienależnych świadczeń spełnionych przez powodów na rzecz pozwanego w okresie od 7 lipca 2011 r. do 10 marca 2020 r. w związku z nieważnością zawartej przez strony umowy kredytu;

2.  ustalenie nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu wynikającego z umowy kredytu nr KH/ (...) z dnia 18 lipca 2008 r.

Ewentualnie powodowie - na wypadek uznania przez sąd umowy zawartej przez strony za zgodną z prawem i mogącą dalej obowiązywać w kształcie pozbawionym zapisów abuzywnych - wnieśli o zasądzenie od pozwanego łącznie na ich rzecz kwoty 44.129,85 zł tytułem bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego w związku z pobraniem środków tytułem spłaty kredytu w zawyżonej wysokości z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty. Poza tym żądali zasądzenia od pozwanego zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych.

W uzasadnieniu żądania pozwu powodowie wyjaśnili, że zawarli z pozwanym umowę o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych, udzielony w złotym polskim, waloryzowany kursem (...). Jako prawne zabezpieczenie ustanowiono hipotekę. Zawierając umowę strona powodowa działała jako konsument, umowa została sporządzona z wykorzystaniem wzorca umownego stosowanego przez pozwanego. Powodowie zarzucili, że przed zawarciem umowy nie otrzymali od pracowników Banku rzetelnych informacji pozwalających ocenić rozmiar ryzyka związanego z produktem powiązanym z walutą obcą oraz konsekwencji ekonomicznych zastosowanych w niej mechanizmów. Podczas przedstawiania oferty, powodów przekonywano o korzyściach wypływających z zawarcia umowy tj. o niższej wysokości raty, niższym oprocentowaniu.

Nie przedstawiono im symulacji obrazujących możliwe niekorzystne zmiany wysokości rat miesięcznych, w tym przeliczenia wysokości rat i należnego do spłaty kapitału kredytu w przypadku osiągnięcia przez kurs waluty obcej maksymalnych, notowanych historycznie poziomów. Strona pozwana nie wskazała przy tym czynników mających wpływ na wysokość ustalanych przez siebie mierników wartości w postaci kursów kupna i sprzedaży waluty obcej, jak również nie wskazała podstawy zastosowania dwóch odrębnych kursów waluty obcej w umowie kredytu. Zdaniem powodów arbitralne ustalanie przez pozwanego kursów walut w tabeli banku oraz wprowadzenie klauzuli indeksacyjnej były sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały interesy powodów. W rezultacie powodowie zarzucili, że w umowie znajdują się niedozwolone klauzule umowne: § 2 ust.2, § 7 ust.1 umowy kredytu oraz § 8 ust. 3, § 9 ust. 4, § 10 ust. 4 i 5, § 11 ust. 4 i 5, § 12 ust. 3 i §13 ust. 4 regulaminu. Zdaniem powodów uznanie klauzul dotyczących waloryzacji i ustalania kursów walut za niedozwolone powoduje, że umowa nie może być wykonywana, czego konsekwencją jest jej nieważność i w konsekwencji konieczność dokonania rozliczeń na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. Interes prawny w ustaleniu nieważności umowy przejawiał się, zdaniem powodów, w potrzebie zakończenia stanu niepewności co do wiążącej mocy zawartej umowy, której wykonywanie przewidziano na wiele lat. Niezależnie od tego, według uzasadnienia pozwu, do nieważności umowy kredytu prowadzi również przekroczenie granic swobody umów, a więc naruszenie art. 353 ¹ k.c., poprzez zagwarantowanie sobie przez pozwanego pełnej dowolności w zakresie ustalenia wysokości zobowiązań strony powodowej jako kredytobiorcy. Autor pozwu dopatrzył się na tle stanu faktycznego sprawy także naruszenia przez zawarcie umowy kredytu art. 58 § 2 k.c. w wyniku sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.

Żądania ewentualne oparte zostały na założeniu, że zakwestionowane w pozwie klauzule umowne nie prowadzą do nieważności całej umowy, ale jako bezskuteczne nie wiążą powodów, czego skutkiem jest powstanie po ich stronie nadpłaty z tytułu spłacanego kredytu.

W pisemnej odpowiedzi na pozew (k. 72) z dnia 5 sierpnia 2021 r. pozwany Bank (...) S.A. w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów solidarnie zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwany zakwestionował powództwo w całości, tak co do zasady, jak i co do wysokości. Pozwany zaprzeczył, aby wskazane w pozwie klauzule umowne były postanowieniami abuzywnymi w myśl art. 385 ¹ i nast. k.c. Zdaniem Banku, kwestionowane klauzule są sformułowane w sposób jasny, precyzyjny, nie budzą wątpliwości, ponadto są w pełni skuteczne i wiążą strony. Bank zakwestionował twierdzenia powodów dotyczące rzekomego niedopełnienia przez Bank obowiązków informacyjnych związanych z zawarciem umowy kredytu, to powodowie złożyli wniosek o przyznanie im kredytu indeksowanego kursem (...). Pracownicy Banku na spotkaniu z powodami przedstawili im całą dokumentację w tym wzorzec umowy, regulamin, z czym powodowie mogli się swobodnie zapoznać. Pozwany zakwestionował, by ustalał wysokość kursów walut w sposób arbitralny i dowolny, kursy te były i są kursami rynkowymi. Pozwany wyraził pogląd, że umowa nie narusza zasady swobody umów, jest zgodna z naturą kredytu oraz nie narusza zasad współżycia społecznego, a świadczenia stron wynikające z umowy są zgodne z zasadą ekwiwalentności. Pozwany podniósł, że nie doszło do rażącego naruszenia interesów powodów jako konsumentów ani naruszenia dobrych obyczajów, a powodowie zaczęli kwestionować postanowienia umowy dopiero po znacznym umocnieniu się kursu (...) w stosunku do złotówki, na co Bank nie miał i nie mógł mieć najmniejszego wpływu. Wreszcie żądanie pozwu, według pozwanego, nosi znamiona nadużycia prawa podmiotowego i jako sprzeczne z art. 5 k.c. nie powinno zasługiwać na ochronę prawną.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny

Powodowie A. M. (1) i A. M. (2) w roku 2008 poszukiwali kredytu w celu sfinansowania budowy budynku mieszkalnego. W tym celu udali się do doradcy kredytowego, który przedstawił im oferty różnych banków, w tym – ofertę Banku (...) – przedstawioną jako najkorzystniejszą. Proponowany kredyt wydawał się powodom korzystny i zdecydowali się na zawarcie umowy w celu zaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych. Powodowie nie prowadzili działalności gospodarczej. Powodowie wahali się co do zaciągnięcia zobowiązania we frankach szwajcarskich, rozważając zaciągnięcie zobowiązania w złotówkach, ale doradca kredytowy wskazał na istotną różnicę na korzyść kredytu indeksowanego i na brak zdolności kredytowej powodów na zaciągnięcie zobowiązania tej wysokości w walucie polskiej. Według informacji udzielonych przez przedstawiciela Banku frank szwajcarski był stabilną walutą, wahania kursu niewielkie, a kredyt w złotówkach był w tych warunkach nieopłacalny. Powodowie zaufali doradcy kredytowemu jako specjaliście. Powodowie liczyli się z tym, że kurs waluty nie będzie stały, ale zmiany miały mieć niewielki zakres, bez większego wpływu na raty kredytu. Nie przedstawiano im szczegółowo wpływu zmiany kursu waluty na wysokość raty. Nie proponowano im zabezpieczenia ryzyka walutowego. Powodowie nie negocjowali umowy, była ona sporządzona na standardowym wzorcu Banku. Powodowie nie znali dokładnie zasad indeksacji i stosowania przez Bank dwóch kursów waluty, ani jak są ustalane kursy stosowane przez Bank. Powodowie pozostają w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej.

[ dowód: przesłuchanie powodów, protokół rozprawy z dnia 21 marca 2022 r., rejestracja od 00:03:46, k. 272-273 ]

Powodowie, składając do Banku (...) S.A. wniosek o udzielenie kredytu, podpisali przygotowane przez Bank oświadczenie, że w pierwszej kolejności przedstawiono im ofertę kredytu w PLN, z której rezygnują oraz, że zapoznali się z informacją o ryzyku zmian kursów walutowych, zmian stóp procentowych. Do oświadczenia dołączony był wykres historycznych kursów (...) za okres od roku 2000.

[ dowód: informacja dla wnioskodawców, k. 172 ]

W rezultacie przedstawionej oferty, w dniu 18 lipca 2008 r., powodowie zawarli z Bankiem (...) S.A. z siedzibą w W. umowę o kredyt hipoteczny nr KH/ (...). W umowie zawarto m.in. następujące klauzule:

Według § 1 umowy określenia użyte w umowie mają znaczenie nadane im w ,,Regulaminie kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. zwanym dalej: regulaminem. Kredytobiorcy oświadczyli, że otrzymali Cennik Kredyt Hipoteczny/Pożyczka Hipoteczna oraz regulamin, zapoznali się z nim i zaakceptowali postanowienia w nich zawarte. (§ 1 ust. 1 umowy kredytu). Bank udziela kredytobiorcom kredytu w kwocie, na cel i na warunkach określonych w umowie, a kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty kredytu wraz z odsetkami oraz opłatami i prowizjami wynikającymi z umowy i aktualnego cennika w oznaczonych terminach spłaty oraz wywiązywania się z pozostałych postanowień umowy kredytu (§ 1 ust. 2 umowy).

W § 2 ust. 1 umowy wskazano, że kwota kredytu to 170.000,00 PLN. Kredyt jest indeksowany do (...), po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna (...) według Tabeli kursów walut obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu Bank wysyła do kredytobiorcy pismo informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w (...) oraz jego równowartości w PLN zgodnie z kursem kupna (...) według Tabeli kursów walut obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania mają wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej (§ 2 ust. 2).

Kredyt został udzielony na budowę domu metodą gospodarczą (§ 2 ust. 3 umowy).

Zgodnie z § 2 ust. 5 umowy ustanowiona została hipoteka na rzecz Banku na nieruchomości powodów.

Okres kredytowania został określony na 360 miesięcy, w tym 4 miesiące karencji, licząc od dnia wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy (§ 2 ust. 6 umowy).

Zamiana waluty kredytu ma wpływ na wysokość kwoty kredytu oraz wysokość rat kapitałowo-odsetkowych i dokonywana jest w oparciu o następujące zasady: w przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą stosowany jest kurs kupna dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych, zaś w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na walutę PLN - według kursów sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w pozwanym banku tabeli kursów walut obcych (§ 4 ust. 6 pkt. 1 i 2 umowy).

Kredytobiorcy zobowiązali się spłacić kwotę kredytu w (...), ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży (...) obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabelą kursów walut obcych Banku (...) S.A. (§ 7 ust. 1 umowy) .

Spłata kredytu miała następować przez bezpośrednie potrącanie przez Bank należnych mu kwot z rachunku kredytobiorcy w Banku o nr (…) (§ 7 ust. 3 umowy).

Spłata rat odsetkowych lub kapitałowo-odsetkowych miała następować w tym samym dniu miesiąca w jakim miała miejsce wypłata kredytu, począwszy od miesiąca następującego po pierwszej wypłacie środków z kredytu (§ 7 ust. 4 umowy).

Zabezpieczeniem spłaty kredytu ustanowiono m.in. hipotekę kaucyjną do kwoty 289.000,00 zł na rzecz Banku na nieruchomości powodów, cesję na Bank praw z polisy ubezpieczeniowej od ognia i innych zdarzeń losowych nieruchomości i cesję na Bank praw z polisy ubezpieczeniowej na życie kredytobiorcy (§ 9 ust.1 umowy).

Integralną część umowy stanowił Regulamin Kredytowania Osób Fizycznych w Ramach Usług (...) w Banku (...) S.A. (§ 11 ust. 2 umowy kredytu).

[ dowód: umowa o kredyt hipoteczny , k. 19-21 ]

Zgodnie z § 3 ust. 2 Regulaminu kredyt może być indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w Banku (...).

Jak wynika z § 8 ust. 3 Regulaminu, w przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia spłaty.

W przypadku umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej kredytobiorca może zastrzec w umowie kredytu, iż Bank będzie pobierał ratę spłaty z rachunku w walucie do jakiej kredyt jest indeksowany, o ile ten rachunek jest dostępny w aktualnej ofercie Banku (§ 8 ust.4).

W przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej, Bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności kredytu, dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określanego przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych. Od wymagalnego kapitału, wyrażonego w PLN Bank nalicza dalsze odsetki w wysokości dwukrotności odsetek ustawowych (§ 9 ust. 4 Regulaminu).

W przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej kwota wcześniejszej spłaty jest obliczana według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia realizacji, wskazanego przez kredytobiorcę w dyspozycji o dokonanie wcześniejszej spłaty. Prowizja za wcześniejszą spłatę ustalana jest od kwoty wcześniejszej spłaty, przeliczonej według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia realizacji wcześniejszej spłaty (§10 ust.4 i 5 Regulaminu).

Zgodnie z § 11 ust. 1 Regulaminu Bank może na wniosek kredytobiorcy przewalutować kredyt; Przewalutowanie następuje według kursów z zastrzeżeniem ust. 5: 1) kupna dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w Banku (...) w przypadku zmiany waluty PLN na walutę obcą; 2) sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w Banku (...) w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na PLN (§ 11 ust.4).

W przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej prowizja za podwyższenie kwoty kredytu ustalana jest od kwoty podwyższenia, przeliczonej według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia sporządzenia aneksu (§ 12 ust. 3 Regulaminu).

W przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obce dla odnawiania zabezpieczeń kredytu stosuje się kurs sprzedaży dewiz obowiązujący w dniu odnawiania zabezpieczenia na podstawie obowiązującej w Banku (...) (§13 ust.4 Regulaminu)

[ dowód: Regulamin Kredytowania Osób Fizycznych w Ramach Usług (...) w Banku (...) S.A., k. 22-31 ]

Powodowie spłacali raty kredytu w złotych polskich. W tej walucie opłacali też pozostałe opłaty wynikające z umowy. Dokonali łącznie spłat w wysokości przekraczającej 94.575,11 zł.

[ dowód: zaświadczenie z Banku, k. 41-50, zestawienie transakcji, k. 174-187 ]

Na rozprawie w dniu 21 marca 2022 r. po uprzednim pouczeniu powodów przez sąd o skutkach nieważności umowy powodowie zgodnie oświadczyli, że chcą „unieważnienia” umowy i rozumieją tego konsekwencje.

Powyższy stan faktyczny sąd ustalił przede wszystkim w oparciu o znajdujące się w aktach dowody z dokumentów. W szczególności oparto się na dokumentach umowy kredytu, regulaminu oraz pozostałych dokumentach dotyczących tej umowy w postaci załączników do niej oraz dokumentacji złożonej wraz z wnioskiem o udzielenie kredytu. Jednocześnie sąd pominął przeprowadzenie postulowanego przez obie strony dowodu z opinii biegłego. Mając na uwadze zebrane w sprawie dowody oraz treść oświadczenia konsumentów o odmowie sanowania wadliwości umowy, dopuszczenie dowodu z opinii biegłego było zupełnie zbędne. Sąd oparł się również w dużej mierze na dowodach osobowych tj. z przesłuchaniu powodów, których wypowiedzi nie zawierały sprzeczności, były przekonywające, odpowiadające doświadczeniu życiowemu. Zeznania świadków J. C. i S. M., nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem nie byli oni obecni przy zawieraniu umowy przez powodów, nie posiadali żadnych wiadomości co do informacji jakie zostały powodom przedstawione przez zawarciem umowy. Świadkowie byli w stanie jedynie opisać założenia i procedury, co do tego jak powinni być obsługiwani klienci chcący zaciągnąć zobowiązanie kredytowe, w tym jak powinien wyglądać prawidłowy zakres informacji im przekazanych, co nie musiało pokrywać się z rzeczywiście przekazanymi powodom informacjami.

Sąd zważył, co następuje

Powództwo główne zasługiwało na uwzględnienie niemal w całości, jedynie co do odsetek podlegało w części oddaleniu. Powodowie w pierwszej kolejności wnieśli o ustalenie, że umowa o kredyt z pozwanym Bankiem jest w całości nieważna i o zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów wpłaconych na jej podstawie kwot. Natomiast żądanie ewentualne obejmowało zasądzenie nadpłaty powstałej w wyniku wyeliminowania z umowy zakwestionowanych postanowień, przy założeniu, że umowa może nadal obowiązywać. Uprzedzając dalsze uwagi, należy wskazać, że żądanie zgłoszone na pierwszym miejscu okazało się zasadne, co czyni zbędnym odnoszenie się do żądań wskazanych w dalszej kolejności.

Autor pozwu powołał się w jego uzasadnieniu na kilka przyczyn nieważności umowy, należy więc najpierw rozstrzygnąć, który zespół przepisów winien mieć w sprawie zastosowanie do oceny stanu faktycznego. Zdaniem sądu, punktem wyjścia powinna być kwestia niedozwolonych postanowień umownych, o których mowa w art. 385 ¹ i nast. k.c. Przepisy te stanowią bowiem rdzeń systemu ochrony konsumenta i w zakresie swojego zastosowania wyłączają regulacje ogólne, w tym dotyczące konsekwencji naruszenia właściwości (natury stosunku prawnego). W tym zakresie reżim niedozwolonych postanowień umownych wyłącza też zastosowanie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353 ¹ k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., sygn. akt II CSKP 464/22, publ. (...) Dodać jedynie wypada na marginesie, że zgodnie z zasługującym na aprobatę poglądem Sądu Najwyższego, sama konstrukcja umowy kredytu denominowanego w (...), bądź indeksowanego, nie jest sprzeczna z przepisem art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (t.j. Dz.U.2022 poz. 2324), ani też z art. 353 ¹ kc, stanowiąc możliwe warianty umowy kredytu (zob. wyrok SN z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. akt V CSK 382/18, publ. OSNC-ZD 2021/2/20), niemniej jednak w obrocie konsumenckim nie może zawierać klauzul niedozwolonych (abuzywnych).

Nie ulega wątpliwości, że powodowie, zawierając umowę kredytu mieli status konsumentów. Zgodnie z art. 22 ¹ k.c., w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy pomiędzy stronami, za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Te warunki zostały w przypadku powodów spełnione. Otwiera to możliwość zbadania treści umowy kredytu z perspektywy przepisów art. 385 ¹ i nast. k.c.. W myśl art. 385 ¹ .§ 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Według § 2 tego przepisu, jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Z kolei w myśl § 3, nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Rozkład ciężaru dowodu reguluje § 4 omawianego przepisu, zgodnie z którym, ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Kolejny przepis zawarty w art. 385 ² k.c. stanowi, że oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.

W niniejszej sprawie na pierwszy plan wysuwają się postanowienia umowne wprowadzające mechanizm przeliczania waluty polskiej na obcą i odwrotnie. Są to niewątpliwie klauzule odnoszące się do głównych świadczeń stron. Zgodnie bowiem z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe (w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia przez strony umowy), przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Umowa realizowana była przez powodów w walucie krajowej. Analizując zamieszczone w umowie zawartej pomiędzy stronami klauzule dotyczące przeliczania waluty, należy dojść do wniosku, że z całą pewnością nie określono ich w sposób jednoznaczny. Są one dla laika niezrozumiałe bez pomocy profesjonalnego doradcy. A należy pamiętać, że w wypadku umów kredytowych instytucje finansowe powinny zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. Klauzula przeliczeniowa powinna być więc sformułowana na tyle jasno, by dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł objąć swą świadomością jej daleko idące konsekwencje, przede wszystkim wypływające z niej uprawnienie Banku do jednostronnego kształtowania wysokości zobowiązania kredytobiorcy. W konsekwencji należy uznać, że pomimo tego, iż kwestionowane klauzule dotyczyły świadczeń głównych, jako niejednoznaczne, podlegają ocenie z punktu widzenia abuzywności, po myśli art. 385 ¹ § 1 k.c. Analizując postanowienia zawarte w umowie kredytu w § 2 ust. 2, § 7 ust.1 umowy oraz wyżej wymienione postanowienia regulaminu kredytu, odwołujące się do kursu waluty z wewnętrznej tabeli kursowej pozwanego Banku, trzeba zauważyć, że kurs ten nie ma charakteru określanego według jasnych i obiektywnych kryteriów, a przeciwnie - zależy każdorazowo od decyzji Banku, który wedle własnej polityki może kształtować jego wysokość, a tym samym wysokość zobowiązań kredytobiorcy. Dodać należy, że w umowie nie wskazano żadnych wytycznych, w oparciu o które ów kurs miałby być wyznaczany. W swoich wypowiedziach powodowie także wskazywali, że nie otrzymali od pracowników Banku takich informacji. Oznacza to, że kwota kredytu indeksowanego kursem (...) była wypłacana w złotych po przeliczeniu według kursu kupna ustalonego arbitralnie przez bank i następnie w podobny sposób były przeliczane spłaty (przy zastosowaniu kursu sprzedaży). W tej sytuacji należy przyjąć, że wymienione klauzule, jako sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumentów nie wiążą powodów.

A. postanowień dotyczących waloryzacji można dopatrywać się również w braku ograniczenia ryzyka walutowego kredytobiorcy. Skoro Bank jest zabezpieczony przed ryzykiem poprzez prowadzenie w sposób profesjonalny odpowiedniej polityki finansowej, należało oczekiwać wprowadzenia do umowy mechanizmów ograniczających ryzyko ponoszone przez drugą stronę - konsumenta, w związku z nieograniczoną możliwością zmiany kursu waluty. Postanowienia umowne, które narażają kredytobiorcę na nieograniczone ryzyko wynikające ze zmiany kursu (umowa nie zawiera żadnego mechanizmu ograniczenia ryzyka) – jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Konstrukcja umowy jest taka, że istotna zmiana kursu waluty obcej może prowadzić do stanu, w którym wysokość zobowiązania (saldo kapitału do spłaty wyrażone w PLN), po wielu latach spłaty kredytu – wzrośnie do wysokości znacznie przekraczającej wysokość udzielonego kredytu, pomimo dokonywanych spłat. Wybór kredytu indeksowanego kursem (...) był podyktowany niższą ratą i oprocentowaniem oraz walutą reklamowaną jako bezpieczna. Należy pamiętać, że przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych zostały wprowadzone do krajowego porządku prawnego w wyniku implementowania Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. UE z dnia 21 kwietnia 1993 r.), co oznacza, że przy interpretacji tych przepisów należy uwzględnić orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości. Zgodnie z utrwaloną już linią orzecznictwa (...), kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty (zob. wyrok z dnia 20 września 2017, C-186/16, R.P.A. i in. (...) S.A.). Samo podpisanie przygotowanego przez Bank oświadczenia, że konsument jest świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia umowy nie wystarcza do uznania, że Bank spełnił wymóg przejrzystości (zob. wyrok z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...)). Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, że podpisane przez powodów przygotowanego przez Bank na formularzu oświadczenia (k. 172) jest niewystarczające dla stwierdzenia, że Bank udzielił powodom wystarczającej informacji (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 maja 2022 r., sygn. akt II CSKP 464/22, publ. (...) Klauzulę tę należy uznać za sprzeczną z dobrymi obyczajami i rażąco naruszającą interesy konsumenta. Nie sposób przyjąć, by w drodze indywidualnych negocjacji powodowie, gdyby zdawali sobie sprawę z konsekwencji omawianej klauzuli, zgodzili się na ponoszenie niczym nieograniczonego ryzyka kursowego.

Należy jeszcze przytoczyć istotny wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3 października 2019 r. w sprawie K. D., J. D. przeciwko Raiffeisen Bank (...), sygn. akt C-260/18, publ. (...) W orzeczeniu tym Trybunał wyjaśnił, że 1) Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy. 2) Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że z jednej strony skutki dla sytuacji konsumenta wynikające z unieważnienia całości umowy, takie jak te, o których mowa w wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., K. i K. R. (C-26/13, EU:C:2014:282), należy oceniać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a z drugiej strony, do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie. 3) Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. 4) Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy.

Kolejnym etapem analizy musi być więc rozstrzygnięcie, czy bez zakwestionowanych klauzul umowa może nadal wiązać strony. Na tak postawione pytanie należy, zdaniem sądu, odpowiedzieć przecząco. Wszak po usunięciu mechanizmu przeliczania nie da się w ogóle ustalić wysokości zobowiązania odnoszącego się do świadczenia głównego z umowy kredytu. Z kolei w powołanym wyżej wyroku (...) sprawie K. D., J. D. przeciwko Raiffeisen Bank (...), Trybunał wyjaśnił, że nie ma możliwości zastąpienia luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym. Uwzględniając zatem, że po usunięciu zakwestionowanych postanowień z umowy kredytu pomiędzy stronami, umowa nie może w dalszym ciągu funkcjonować, należało jeszcze uwzględnić stanowisko konsumentów – powodów. W rozpoznawanym przypadku powodowie, pouczeni o potencjalnych niekorzystnych skutkach upadku umowy, na rozprawie w dniu 21 marca 2022 r. oświadczyli stanowczo, że chcą nieważności umowy i rozumieją konsekwencje powyższego. W tej sytuacji należy przyjąć, że umowa jest nieważna.

Mając powyższe na uwadze w pkt. II sentencji wyroku ustalono, że stosunek prawny kredytu z umowy o kredyt hipoteczny zawartej w dniu 18 lipca 2008 r. pomiędzy Bankiem (...) S.A. z siedzibą w W. a powodami, nie istnieje. Interes prawny powodów w rozumieniu art. 189 k.p.c. nie budził tutaj wątpliwości. Umowa nie została jeszcze w całości wykonana, stanowiła poza tym podstawę wpisu hipoteki w księdze wieczystej.

Skutkiem nieważności umowy jest konieczność zwrotu przez pozwany Bank spełnionych przez powodów – w wykonaniu nieważnej umowy – świadczeń, zgodnie z art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.. W myśl art. 410 § 2 k.c., świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. W niniejszym przypadku, z uwagi na nieważność umowy kredytu, środki finansowe wpłacone przez powodów stronie pozwanej, tytułem spłaty rat kredytu i pozostałych kosztów z umowy, uznać należy za świadczenie nienależne. Na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. strona pozwana jest więc zobowiązana do zwrotu powodom wszelkich kwot świadczonych przez nich tytułem spłaty kredytu. Z przedłożonych przez strony dokumentów dotyczących historii spłaty kredytu wynika, że wykonując umowę kredytu powodowie uiścili na rzecz pozwanego kwotę przekraczającą tę żądaną w pozwie. Z tej przyczyny zasądzono w punkcie I całość dochodzonej należności głównej. Z uwagi na ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej powodów, żądane świadczenie zasądzono do niepodzielnej ręki powodów.

Przechodząc do rozstrzygnięcia o odsetkach za opóźnienie, należy zauważyć, że do momentu złożenia oświadczenia przez konsumenta o wyrażeniu zgody na stwierdzenie nieważności umowy, roszczenie nie było w ogóle wymagalne, bowiem spłacone raty kredytu nie były jeszcze nienależne. Podstawa świadczenia odpadła dopiero w toku niniejszego postępowania. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w przekonującym uzasadnieniu uchwały z dnia 16 lutego 2021 r., sygn. akt III CZP 11/20, publ. OSNC 2021/6/40). W konsekwencji, za okres, w którym roszczenie nie było wymagalne, powodom nie należą się odsetki za opóźnienie. Zgodnie z art. 481 § 1 k.c., wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego. W myśl § 2 k.c., jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie. Wprawdzie powodowie wezwali pozwanego do zapłaty dochodzonych świadczeń wcześniej, ale dopiero z chwilą złożenia przez powodów wspomnianego oświadczenia na rozprawie (21 marca 2022 r.) można uznać, że zaktualizował się stan wymagalności, a co za tym idzie obowiązek zapłaty odsetek za opóźnienie powstał dopiero od dnia następnego. Z tego względu żądanie odsetek za okres wcześniejszy oddalono.

Bezzasadny był podniesiony w odpowiedzi na pozew zarzut nadużycia prawa. Nie można odmówić żądaniu powodów ochrony prawnej z uwagi na rzekomą sprzeczność z art. 5 k.c. Fakt, iż przez wiele lat umowa obowiązywała i była realizowana także przez powodów nie oznacza, że w ten sposób doszło do konwalidacji jej pierwotnej już, szeroko powyżej opisanej wadliwości. Przeciwnie, wraz z upływem czasu powodowie byli tym bardziej pokrzywdzeni jej realizowaniem. Poza tym sąd podziela tutaj ugruntowane stanowisko orzecznictwa, że nie może skutecznie powoływać się na art. 5 k.c. ten, kto sam narusza zasady współżycia społecznego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2000 r., sygn. akt V CKN 448/00, publ. Lex nr 510984).

O kosztach procesu sąd orzekł zgodnie z art. 100 zd. 2 k.p.c., bowiem powodowie ulegli jedynie w nieznacznej części swych żądań (co do części odsetek). Na zasądzone koszty złożyły się: opłata od pozwu w kwocie 1.000 zł, wynagrodzenie radcy prawnego w kwocie 10.800 zł, ustalone na podstawie § 2 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. 2018, poz. 265 ze zm..) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 34 zł.

[ sędzia del. Michał Siemieniec ]

Z/

1.  odnotować;

2.  odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć pełn. pozwanego;

3.  kal. 14 dni

23.11.2022 r. sędzia