Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Krakowie

POSTANOWIENIE

Dnia 28 maja 2025 roku

Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:

Przewodniczący Sędzia Joanna Czernecka

po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2025 roku w Krakowie na posiedzeniu niejawnym

sprawy z wniosku (...) z siedzibą w W.

przy uczestnictwie: Gminy Miejskiej K., K. A. (1), A. F. (1), A. N., A. F. (2), A. B., P. N., L. N., W. F., M. A.

o stwierdzenie nabycia spadku

na skutek apelacji uczestniczki Gminy Miejskiej K. od postanowienia częściowego Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie z dnia 5 kwietnia 2024 roku, sygnatura akt I Ns 369/23/N

postanawia:

uchylić zaskarżone postanowienie, znosząc postępowanie w zakresie czynności dowodowych, przeprowadzonych na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2024 roku i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie do ponownego rozpoznania.

Sędzia Joanna Czernecka

Sygn. akt II Ca 1605/24

UZASADNIENIE

Postanowieniem częściowym z dnia 5 kwietnia 2024 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa - Nowej Huty w Krakowie zatwierdził oświadczenie przedstawiciela ustawowego małoletniego uczestnika M. A. złożone na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2024 roku imieniem M. A. o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po F. Z., zmarłej w dniu 17 stycznia 2022 roku w K..

Sąd Rejonowy ustalił:

W dniu 24 listopada 2022 roku K. A. (2) złożył przed notariuszem, oświadczenie o odrzuceniu spadku po F. Z.. Nie pamiętał, aby notariusz dokładnie pouczył go jak ma wyglądać procedura odrzucenia spadku w imieniu dzieci. Postanowieniem z dnia 12 maja 2023 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa - Nowej Huty w Krakowie w sprawie o sygn. III Nsm 105/23/N zezwolił wnioskodawcom K. A. (2) i M. M. na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniego M. A., ur. (...), polegającej na odrzuceniu spadku po F. Z. z d. B., c. K. i S., zmarłej 17 stycznia 2022 roku. Po uzyskaniu zgody sądu rodzinnego K. A. (2) nie odrzucił spadku imieniem małoletniego. Pozostawał w przekonaniu, że dopełnił wszystkich formalności skoro uzyskał zgodę sądu rodzinnego na odrzucenie spadku. Dopiero notariusz uświadomił mu, że nie złożył oświadczenia o odrzuceniu spadku imieniem syna, a termin do dokonania tej czynności upłynął.

Ustalając stan faktyczny Sąd Rejonowy oparł się na dowodach z dokumentów oraz na zeznaniach przedstawiciela ustawowego małoletniego M. A., którym w całości dał wiarę.

Sąd Rejonowy wyjaśnił, że spadkobierca, który dąży do wyłączenia go z kręgu osób powołanych do dziedziczenia może odrzucić spadek przez oświadczenie złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania do spadku (art. 1012 k.c. i art. 1015 k.c.). Zgodnie z art. 1019 § 1 i § 2 k.c. jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli. W sytuacji gdy spadkobierca oświadczenia nie złożył w błędnym, usprawiedliwionym okolicznościami przekonaniu, pozostaje mu uchylić się przed sądem od skutków prawnych niezachowania terminu do odrzucenia spadku. Wraz z tym spadkobierca powinien oświadczyć, że spadek odrzuca i złożyć wniosek o zatwierdzenie swego uchylenia się przez sąd spadku. Wskazane czynności powinny mieć miejsce przed upływem roku od wykrycia błędu. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku (również niezłożenia takiego oświadczenia) wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 3 k.c.). Zgodnie z treścią art. 84 § 1 i 2 k.c. w razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Jeżeli jednak oświadczenie woli było złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć; ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej. Można powoływać się na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (błąd istotny). Błąd jako wada oświadczenia woli musi dotyczyć treści czynności prawnej oraz musi być błędem istotnym. Przez błąd należy rozumieć niezgodne z rzeczywistością wyobrażenie o czynności prawnej, przy czym niezgodność ta może dotyczyć nie tylko prawa, ale również okoliczności faktycznych. Sąd Rejonowy ocenił, że K. A. (2) spełnił powyższe wymagania. Złożył przed notariuszem oświadczenie o odrzuceniu spadku po zmarłej F. Z.. To spowodowało, że tytuł powołania do spadku przeszedł na jego małoletnie dzieci N. Ł.-A. i M. A.. Wystąpił do sądu rodzinnego o wyrażenie zgody na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego syna M. A. i zgodę taką uzyskał w dniu 12 maja 2023 roku, pozostawał w błędnym przekonaniu, że orzeczenie w tym przedmiocie zastępuje oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone w imieniu małoletniego i kończy postępowanie w tym zakresie. Błąd przedstawiciela ustawowego małoletniego M. A. dotyczył sposobu odrzucenia spadku. Istniało bowiem u niego przeświadczenie o dopełnieniu obowiązku odrzucenia spadku w imieniu swojego syna poprzez wydanie stosownego postanowienia przez Sąd. O błędzie w tym zakresie dowiedział się dopiero po rozmowie z notariuszem. Sąd pierwszej instancji ocenił, że błąd taki jest błędem co do prawa i należy go ocenić jako błąd istotny. Rozstrzygając na tle okoliczności tego konkretnego przypadku o tym, czy błąd był wynikiem niedołożenia należytej staranności, Sąd Rejonowy miał na względzie przeciętny stan świadomość prawnej społeczeństwa. Dalej Sąd ten podkreślił, że przedstawiciel ustawowy małoletniego nie ma żadnego doświadczenia prawniczego. Na miarę swoich możliwości uczynił wszystko co w jego mocy, aby syn nie dziedziczył po spadkodawczyni – F. Z.. Jednak opisywany problem prawniczy i kwestia czytelnego zrozumienia konieczności odrzucenia spadku najpierw w imieniu własnym przed notariuszem, następnie uzyskania zgody na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego wyrażonej przez sąd rodzinny, a następnie dalsze złożenie już właściwego oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego przed sądem cywilnym lub notariuszem wykraczało ponad przeciętną wiedzę osób, które nie interesują się prawem i nie mają z nim styczności. Ten problem w praktyce występuje też coraz częściej odkąd postanowienie sądu rodzinnego w przedmiocie zezwolenia na odrzucenie spadku zapada – jak w tym przypadku – na posiedzeniu niejawnym bez możliwości pouczenia strony ponownie o tym, że samo postanowienie tego sądu nie jest wystarczające do odrzucenia spadku imieniem małoletniego. Trudności w zrozumieniu całości procedury zostały zresztą dostrzeżone przez ustawodawcę, co skłoniło go do nowelizacji przepisów kodeksu postępowania cywilnego oraz kodeksu rodzinnego i wprowadzenia zasady wedle której jeśli dojście do dziedziczenia dziecka jest wynikiem odrzucenia spadku przez jego rodzica, rodzic ten przy zgodzie drugiego rodzica na odrzucenie spadku może czynności tej dokonać w imieniu dziecka bez konieczności uzyskania zgody sądu rodzinnego, o ile nie ma innych zstępnych.

Sąd pierwszej instancji ocenił, że nie można także uznać, aby przedstawiciel ustawowy małoletniego w sposób lekkomyślny zaniechał dalszych czynności związanych z odrzuceniem spadku w imieniu syna, a jego błąd co do braku zrozumienia istoty wydanego zezwolenia sądu rodzinnego i konieczności podjęcia dalszych czynności celem odrzucenia spadku w imieniu syna jest doniosły i usprawiedliwiony okolicznościami.

Dalej Sąd ten wskazał także, że rozstrzygnięcie sądu nie wpłynie na status uczestnika Gminy Miejskiej K., albowiem wciąż w kręgu spadkobierców pozostaje uczestniczka A. B., która spadku nie odrzuciła.

Wobec powyższego na zasadzie art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 k.c. Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia częściowego.

Powyższe postanowienie częściowe zostało zaskarżone w całości przez uczestniczkę Gminę Miejską K..

Apelująca poniosła następujące zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego:

1.  art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oraz sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a także dokonanie ustaleń faktycznych sprzecznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym oraz niepoczynienie ustaleń istotnych dla sprawy, co skutkowało ustaleniem, że:

a) uczestnik nie posiadał wiedzy o tym, że po uzyskaniu zgody sądu rodzinnego na odrzucenie spadku imieniem małoletniego, uczestnik winien jeszcze złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku - podczas gdy uczestnik wprost we wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, a także na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2024 r., oświadczył, że myślał, że miał pół roku od decyzji sądu na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku [nagranie rozprawy z dnia 5.04.2024 r. - 00:08:34], a nadto udał się do notariusza, po uzyskaniu zgody sądu rodzinnego na odrzucenie spadku imieniem małoletniego, który poinformował go o upływie terminu do odrzucenia spadku [nagranie rozprawy z dnia 5.04.2024 r. - 00:09:56], - co oznacza, wbrew ustaleniom Sądu, że uczestnik miał wiedzę o tym, że po uzyskaniu zgody Sądu rodzinnego winien jeszcze złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku,

b) uczestnikowi - z uwagi na stopień skomplikowania procedury odrzucenia spadku imieniem małoletniego oraz mając na względzie świadomość prawną przeciętnego obywatela, który nie ma styczności z przepisami prawa - nie można zarzucić, iż błąd na który powołuje się we wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku imieniem małoletniego syna jest spowodowany niedochowaniem należytej staranności i jest usprawiedliwiony okolicznościami, podczas gdy:

- uczestnik mógł być pouczony przez notariusza o obowiązującej procedurze (przepisach) - uczestnik nie potwierdził z całą pewnością, że notariusz nie pouczył uczestnika o obowiązującej procedurze (przepisach) [nagranie rozprawy z dnia 5.04.2024 r. - 00:08:26],

- uczestnik oświadczył, że myślał, że miał pół roku od decyzji sądu na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku [nagranie rozprawy z dnia 5.04.2024 r. - 00:08:34], a zatem wiedział, że zgoda sądu nie jest wystarczająca do skutecznego odrzucenia spadku imieniem małoletniego,

- uczestnik odrzucił skutecznie spadek imieniem małoletniej córki, co świadczy o jego znajomości procedury odrzucenia spadku imieniem małoletniego [nagranie rozprawy z dnia 5.04.2024 r. - 00:06:06];

2.art. 227 poprzez niedokonanie ustaleń faktycznych istotnych dla sprawy - a to zaniechanie ustaleń w zakresie odrzucenia przez uczestnika spadku imieniem małoletniej córki, co mogłoby rzutować na ocenę błędu uczestnika jako wynikającego z niezachowania przez niego należytej staranności.

Nadto apelująca zarzuciła również naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:

1. art. 1019 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 84 § 1 i § 2 k.c., w brzmieniu obowiązującym w dacie śmierci spadkodawczyni, poprzez błędną wykładnię i uznanie, że uczestnik nie złożywszy w zakreślonym ustawą terminie 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku oświadczenia o odrzuceniu spadku, znajdował się pod wpływem błędu istotnego co do treści czynności prawnej, podczas gdy błąd uczestnika polegał na niezachowaniu procedury przewidzianej dla odrzucenia spadku imieniem małoletniego, a zatem był błędem co do prawa, a nie błędem co do treści czynności prawnej, a dodatkowo, poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że błąd uczestnika nie był spowodowany niedochowaniem przez uczestnika należytej staranności podczas gdy:

a) uczestnik mógł być pouczony przez notariusza o obowiązującej procedurze (przepisach) - uczestnik nie potwierdził, że notariusz nie pouczył uczestnika o obowiązującej procedurze (przepisach),

b) uczestnik, wprost we wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, a także na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2024 r., oświadczył, że nie wiedział jak liczyć termin na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku, a nadto udał się do notariusza, po uzyskaniu zgody sądu rodzinnego na odrzucenie spadku imieniem małoletniego, który poinformował go o upływie terminu do odrzucenia spadku - co oznacza że uczestnik miał wiedzę o tym, że po uzyskaniu zgody Sądu rodzinnego winien jeszcze złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku, a zatem że zgoda Sądu nie jest wystarczające do skutecznego odrzucenia spadku imieniem małoletniego,

c) uczestnik odrzucił skutecznie spadek imieniem małoletniej córki, co oznacza, że znał procedurę związaną z odrzuceniem spadku imieniem małoletniego,

i w konsekwencji zatwierdzenie oświadczenia uczestnika o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku imieniem małoletniego syna.

W oparciu o powyższe zarzuty Gmina Miejska K. domagała się zmiany zaskarżonego postanowienia i oddalenia wniosku uczestnika o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po F. Z. oraz zasądzenia kosztów postępowania, według norm prawem przepisanych.

Odpowiedź na apelację wniósł kurator nieznanej z miejsca pobytu uczestniczki A. B., domagając się jej oddalenia, przyznania kuratorowi wynagrodzenia z tytułu pełnionej funkcji oraz rozpoznania apelacji na posiedzeniu niejawnym.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja skutkowała uchyleniem zaskarżonego postanowienia.

Zgodnie z uchwałą SN(7) z 15.05.2014 r., III CZP 88/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 108 pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka. Pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) zachodzi wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie jest obiektywnie w sensie prawnym niekorzystne dla skarżącego, gdyż z punktu widzenia jego skutków związanych z prawomocnością materialną skarżący nie uzyskał takiej ochrony prawnej, którą zamierzał osiągnąć przez procesowo odpowiednie zachowanie w postępowaniu poprzedzającym wydanie orzeczenia, a w razie jego braku zaskarżone orzeczenie (np. wyrok zaoczny lub nakaz zapłaty) per se wywołuje takie skutki. W powołanej uchwale Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w sprawach, w których interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania środka zaskarżenia, gravamen (interes prawny w zaskarżeniu) należy ujmować szerzej, nie sprowadza się on bowiem tylko do pokrzywdzenia w wąskim rozumieniu, tj. w różnicy między żądaniem a zaskarżeniem orzeczenia, lecz obejmuje także zaskarżenie orzeczenia zgodnego z żądaniem strony. „Nie budzi wątpliwości, że w kolizji z interesem publicznym pozostają orzeczenia wydane w postępowaniach dotkniętych nieważnością, a więc z takim naruszeniem przepisów, które podważa stabilność orzeczeń sądowych. Z tego względu sąd drugiej instancji, a także Sąd Najwyższy w granicach zaskarżenia biorą z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania (art. 378 § 1 i art. 398 ¹³ § 1 k.p.c.), która jest również jedną z publicznoprawnych przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 398 ⁹ § 1 pkt 3 k.p.c.). Niektóre przyczyny powodujące nieważność postępowania stanowią podstawę skargi o wznowienie postępowania (art. 401 k.p.c.). Interesu prawnego stanowiącego przesłankę zaskarżenia nie należy w kontekście nieważności postępowania rozpatrywać w płaszczyźnie jego dopuszczalności ani określonej wady orzeczenia, co niewątpliwie łączyłoby się z oceną zasadności środka zaskarżenia, lecz z potrzebą ochrony interesu publicznego, wymagającego merytorycznego rozpoznania środka zaskarżenia. Lokując w takiej płaszczyźnie nieważność postępowania jako podstawę interesu prawnego zaskarżenia orzeczenia należy uznać za trafny pogląd, że zarzuty uzasadniające nieważność postępowania może zgłaszać zarówno strona, której wadliwości wymienione w art. 379 k.p.c. dotyczą bezpośrednio, jak i jej przeciwnik procesowy (Wyrok SN z 13.02.2004 r., IV CK 269/02, LEX nr 151640; Wyrok SN z 23.03.2006 r., IV CSK 115/05, LEX nr 182902; Wyrok SN z 16.02.2012 r., III CSK 195/11, OSNC-ZD 2013, nr 3, poz. 49). Za decydujący należy wskazać argument, że rygory i sankcje procesowe ustanawiane są nie tylko w celu ochrony konkretnych uprawnień i interesów stron; przestrzeganie rygorów ma wydźwięk ogólny, służy zarówno interesom stron, jak i interesowi wymiaru sprawiedliwości (uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., III CZP 154/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 133).”.

Apelacja skutkowała uchyleniem zaskarżonego postanowienia z powodu nieważności postępowania i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.

Zgodnie z art. 379 pkt 5 k.p.c. nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.

W starszym orzecznictwie Sąd Najwyższy stał na stanowisku, że nieważność postępowania przewidziana w art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi, gdy strona została całkowicie pozbawiona możności obrony swych praw, tj. znalazła się w takiej sytuacji, która uniemożliwiła, a nie tylko utrudniła stronie popieranie przed sądem dochodzonych roszczeń lub obronę przed żądaniami strony przeciwnej (wyroki: z 21 czerwca 1961 r., 3 CR 953/60; z 14 czerwca 1968 r., I CR 432/67, OSNC 1969, nr 7-8, poz. 137, i z 25 września 1970 r., I PR 335/70, LEX nr 6794). Natomiast w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że pozbawienia strony możności obrony swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. nie należy wiązać wyłącznie ze stanem całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu i że pojęcie to obejmuje sytuacje, w których z powodu naruszenia przepisów postępowania przez sąd, strona, wbrew swej woli, została faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji (m.in. wyroki: z 13 czerwca 2002 r. V CKN 1057/00, LEX nr 55517; z 17 lutego 2004 r., III CK 226/02, LEX nr 163995; z 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08, LEX nr 515415). Chodzi przy tym o faktyczny brak możności działania (obrony), bez względu na to, czy działanie strony mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia (m.in. wyroki z 17 października 2003 r., IV CK 76/02, LEX nr 602283 i z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02, LEX nr 602392). Zatem przy analizie, czy doszło do pozbawienia strony możności obrony swych praw w sposób prowadzący do nieważności postępowania w rozumieniu k.p.c. należy najpierw rozważyć, (1) czy nastąpiło naruszenie przepisów procesowych, następnie zbadać, (2) czy uchybienie to wpłynęło na możność strony działania w postępowaniu, wreszcie ocenić, (3) czy skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji. Dopiero w razie kumulatywnego spełnienia tych trzech przesłanek można uznać, że strona została pozbawiona możności obrony (zob. wyroki SN: z 23 czerwca 2004 r., V CK 607/03, LEX nr 194103; z 28 marca 2008 r., V CSK 488/07, LEX nr 424315 i z 13 stycznia 2009 r., II PK 101/08, LEX nr 738345). Brak możliwości usunięcia skutków uchybień najczęściej występuje wtedy, gdy doszło do nich na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku w pierwszej lub w drugiej instancji.

Nieważność postępowania obejmuje uchybienia procesowe o dużym ciężarze gatunkowym. Kierując się celem zachowania odpowiedniego standardu procesowego orzeczenia sądowego ustawodawca przyjął, że uchybienia te winny być uwzględniane przez sąd z urzędu. Bez znaczenia przy tym jest to, czy pomiędzy nieważnością postępowania a wynikiem sprawy istnieje związek przyczynowy. To właśnie potrzeba zachowania właściwego standardu procesowego orzeczenia (standardu rangi konstytucyjnej) stanowi ustawowe założenie, że zachodzi wpływ nieważności na treść orzeczenia. Jest to swoiste domniemanie ustawowe, które nie może być obalone. Przyczyny nieważności mają zatem charakter bezwzględny. W konsekwencji przyczyny nieważności określone w art. 379 pkt 4 -6 k.p.c. dotyczą rażących wadliwości postępowania, skutkujących naruszeniem podstawowych wymogów procesowych, decydujących o ocenie postępowania jako rzetelnego. Podkreślić przy tym należy, że rygory procesowe są ustanawiane nie tylko dla ochrony konkretnych praw i interesów procesowych stron. Ich przestrzeganie służy w wymiarze ogólnym zarówno stronom, jak i interesowi wymiaru sprawiedliwości (tak SN w uchwale 7 sędziów z 8.07.2008 r., III CZP 154/07, OSNC 2008/12/133; System prawa procesowego cywilnego. Środki zaskarżenia pod red. Jacka Gudowskiego, III cz. 1, LexisNexis s. 210).

Rozstrzygnięcie sądu spadku w przedmiocie zatwierdzenia oświadczenia spadkobiercy o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu do odrzucenia spadku (art. 1019 § 2 i 3 k.c.) ma samodzielny charakter i może nastąpić również po stwierdzeniu nabycia spadku (art. 690 k.p.c.). Można jednak połączyć w jednym piśmie wniosek z art. 1019 § 2 i 3 k.c. z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku po tym samym spadkodawcy (art. 191 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) lub połączyć je z urzędu do wspólnego rozpoznania (art. 219 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Obecnie dodatkowego uzasadniania dla łącznego prowadzenia tych spraw dostarcza treść § 46 ust. 2 a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U.2024.867 t.j. z dnia 2024.06.13), który stanowi, że referent sprawy o stwierdzenie nabycia spadku jest referentem w sprawach: 1) w przedmiocie zezwolenia na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka lub osoby pozostającej pod opieką w postaci prostego przyjęcia lub odrzucenia spadku, 2) odebrania oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, 3) o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku 4) o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku w terminie - jeżeli wniosek w tym przedmiocie wpłynął do sądu spadku w toku postępowania spadkowego po danym spadkodawcy.

W orzecznictwie wskazuje się, że połączenie takie jest celowe, usprawniające postępowanie spadkowe, ponieważ zatwierdzenie przez sąd oświadczenia spadkobiercy określonego w art. 1019 § 2 k.c. z jednoczesnym odrzuceniem spadku ma bezpośredni wpływ na ustalenie kręgu spadkobierców i na ich odpowiedzialność za długi spadkowe. Integralność obu postępowań wyraża się w końcowym zweryfikowaniu uprawnień do spadkobrania. Jeśli do odrzucenia spadku na podstawie art. 1019 k.c. dojdzie po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku, to sąd spadku z urzędu dokonuje zmiany postanowienia spadkowego (art. 690 § 2 k.p.c.).

Uczestnikami w postępowaniu dotyczącym uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku są wszyscy uczestnicy postępowania o stwierdzenie nabycia spadku (postanowienie SN z 6.07.2012 r., V CSK 313/11, LEX nr 1228457). Pogląd ten należy podzielić.

Zgodnie z art. 510 § 1 k.p.c. - mającym wobec braku odmiennych uregulowań zastosowanie także w postępowaniu przewidzianym w art. 690 k.p.c., który realizuje materialnoprawną normę art. 1019 k.c., przewidującą możliwość uchylenia się spadkobiercy od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, a także uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia takiego oświadczenia - zainteresowanym w sprawie jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania. Opierając się na treści normatywnej przytoczonego przepisu, w orzecznictwie przyjmuje się powszechnie, że zainteresowanym pozostaje nie tylko ten, czyich praw wynik postępowania dotyczy bezpośrednio, ale także osoba wykazująca interes pośredni. Podkreśla się, że interes prawny w postępowaniu nieprocesowym nie wynika z reguły, tak jak w procesie, z naruszenia lub zagrożenia sfery prawnej wnioskodawcy, lecz pewnych zdarzeń prawnych, które wywołują konieczność uregulowania wiążących się z nimi stosunków prawnych rodzących obiektywną potrzebę wszczęcia postępowania lub wzięcia w nim udziału (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1981 r., III CZP 2/81, OSNC 1981, Nr 8, poz. 44, i z dnia 11 września 1991 r., III CZP 79/91, OSNC 1992, Nr 5, poz. 59, i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2009 r., III CZP 103/09, OSNC-ZD 2010, Nr 3, poz. 82; postanowienie SN z 30.11.2017 r., IV CSK 28/17, LEX nr 2439125).

Taka wykładnia pojęcia "zainteresowany" uzasadnia - wniosek, że w postępowaniu o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w termie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po F. Z. zainteresowaną była A. B., będąca jednym ze spadkobierców ustawowych F. Z.. Wynik tego postępowania dotyczył bowiem jej praw, mogąc prowadzić do ograniczenia kręgu spadkobierców nabywających spadek po F. Z. obok niej, a więc krąg osób ponoszących odpowiedzialność za długi spadkodawczyni. Zgodnie z art. 1020 k.c. spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Przy dziedziczeniu ustawowym dochodzą wówczas do dziedziczenia zstępni odrzucającego (gdy chodzi o dziecko spadkodawcy lub jego rodzeństwo), ulegają odpowiedniemu zwiększeniu udziały spadkowe pozostałych spadkobierców oraz dochodzą do dziedziczenia spadkobiercy powołani w dalszej kolejności. A. B. była zresztą uczestnikiem tego postępowania, czemu Sąd Rejonowy dał wyraz, ujawniając ją w komparycji postanowienia częściowego z dnia 5 kwietnia 2024 r., a wcześniej wydając zarządzenie o zawiadomieniu A. B. o rozprawie, wyznaczonej na dzień 5 kwietnia 2024 r., na której Sąd rozpoznał wniosek małoletniego uczestnika M. A. o zatwierdzenie uchylenia się przez uczestnika od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po F. Z.. Stało się to jednak pod nieobecność uczestniczki, która nie została zawiadomiona o terminie rozprawy, co zresztą zostało odnotowano w protokole.

Przepis art. 214 § 1 k.p.c. stanowi, że rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć.

W świetle regulacji art. 45 Konstytucji RP oraz przepisów k.p.c. w procesie cywilnym prawo do udziału strony w rozprawie ma doniosłe znaczenie, jako element prawa do sądu (prawa do bycia wysłuchanym przez Sąd). Rozprawa jako emanacja zasady ustności w postępowaniu cywilnym zakłada umożliwienie stronie czynnego udziału w dyskursie procesowym prowadzącym do podjęcia przez Sąd decyzji procesowych i związaną z tym możliwość bezpośredniego przedstawienia stanowiska strony (prezentacji argumentów w bezpośredniej konfrontacji ze stanowiskiem strony przeciwnej oraz wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości sądu co do treści argumentów powoływanych przez strony). W judykaturze wyraża się pogląd, że prawo strony do udziału w rozprawie osobiście czy poprzez swojego pełnomocnika procesowego, obejmujące także prawo do osobistego podejmowania czynności procesowych i prawo do wysłuchania przez sąd, stanowi jedno z podstawowych uprawnień procesowych będące elementem gwarancji realizacji prawa do rzetelnego procesu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 25 marca 2015 r., II CSK 443/14, LEX nr 1730599). Zatem zapewnienie realnej możliwości udziału strony w rozprawie stanowi jeden z elementów gwarancji konstytucyjnych, składających się na konstytucyjnie gwarantowane prawo do sądu. Dlatego też art. 214 § 1 k.p.c. nakłada na sąd obowiązek odroczenia rozprawy, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. Przeprowadzenie rozprawy, po której został wydany wyrok, pomimo braku zawiadamiania strony, pozbawia ją możności obrony praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.) bez względu na to, czy udział strony w tej rozprawie mógł wywrzeć wpływ na wyrok sądu.

Oznacza to, że Sąd Rejonowy winien o rozprawie wyznaczonej na dzień 5 kwietnia 2024 r. zawiadomić uczestniczkę A. B., a skoro tego nie uczynił, obowiązany był odroczyć rozprawę celem zapewniania uczestniczce udziału w postępowaniu. W okolicznościach niniejszej sprawy czynności, jakie mogły zostać podjęte na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2024 r. ograniczały się do odebrania od przedstawiciela ustawowego M. A. oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku pod wpływem błędu oraz oświadczenia o odrzuceniu spadku. Postępowanie dowodowe oraz wydanie postanowienia w przedmiocie wniosku M. A. o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku mogły być wydane po przeprowadzeniu rozprawy, która w tym wypadku była obligatoryjna (art. 690 § 1 k.p.c.), po uprzednim zapewnieniu uczestniczce A. B. możności wzięcia w niej udziału.

Opisane uchybienia skutkowały pozbawieniem uczestniczki możności obrony jej praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. Wadliwość tę Sąd Okręgowy, z przyczyn wyżej wskazanych, musiał uwzględnić. Sąd Okręgowy miał przy tym na uwadze, że uczestniczka A. B. ani w dniu 4 kwietnia 2024 r., ani też na etapie poprzedzającym tę rozprawę, nie brała udziału w postępowaniu, nie znała treści wniosku inicjującego postępowanie, ani też wniosku przedstawiciela ustawowego małoletniego uczestnika M. A. o zatwierdzenie uchylenia się przez uczestnika od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po F. Z.. Na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji uczestniczce nie doręczono żadnego pisma. Podjęte próby doręczeń okazały się nieskuteczne, gdyż uczestniczka nie mieszkała pod żadnym z adresów, na które ekspediowano pisma. Końcowo, już po wydaniu postanowienia częściowego, będącego przedmiotem kontroli instancyjnej, Sąd Rejonowy ustanowił dla nieznanej z miejsca pobytu uczestniczki A. B. kuratora procesowego.

Wyjaśnić też wypada, że gwarancja ważnego procesu nie ustępuje względom ekonomii czy szybkości postępowania. Jej zachowanie zapewnia minimalne warunki rzetelnego procesu. Nieważność postępowania jest przecież przesłanką wznowienia postępowania. Zgodnie z art. 401 pkt 2 k.p.c., można żądać wznowienia postępowania, jeśli wskutek naruszenia przepisów prawa strona była pozbawiona możności działania. Nieważność postępowania wywołuje niepewność prawną i zagraża stałości orzeczenia.

Zgodnie z art. 386 § 2 k.p.c. w razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Na zasadzie powołanego przepisu oraz art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Jednocześnie Sąd Okręgowy zniósł postępowanie w zakresie obejmującym czynności dowodowe przeprowadzone na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2024 r.

Z naprowadzonych względów, orzeczono jak we wstępie, na zasadzie art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Sędzia Joanna Czernecka